Zobacz:
Kalendarz życia i twórczości
Jarosława Iwaszkiewicza

Jarosław Iwaszkiewicz
(Kalnik, 20 lutego 1894 – Warszawa, 2 marca 1980)

Uznany został za jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku. W zainteresowaniach swoich nader wielostronny uprawiał poezję, prozę, dramat, szkic literacki, felieton, recenzję. Kluczem do jego bardzo bogatego dorobku jest problem artysty, przy czym chodzi tu nie tyle o twórczość realizowaną jako profesję, ile o osobowość uwrażliwioną na wartości, które znajdują swój wyraz w sztuce. Odczucie intensywności istnienia, pewnego rodzaju bezinteresowności stosunku do bytu, do własnego istnienia, estetyczne przeżywanie świata – tego rodzaju stany należą do sfery doznań, które człowieka wywyższają i nobilitują, pozwalają zdobyć pełnię człowieczeństwa. Artysta to jest dla Iwaszkiewicza człowiek bogatszy wewnętrznie od innych, jakby duchowo zwielokrotniony.

Rdzeniem Iwaszkiewiczowskiego pisarstwa jest zaś metafizyczna tęsknota za rozwikłaniem tajemnicy żywota ludzkiego, a także uporczywe powracanie pewnych wyobrażeń, myśli, pytań podstawowych, obrazów przemijania z jednej strony, a symboli nieskończoności – z drugiej. Świat metafizyczny i świat fizyczny, materialny i zmysłowy przenikają się w twórczości Iwaszkiewicza. Jest on również pisarzem wyczulonym na wszystkie przejawy erotyzmu. Erotyki nie traktuje jako żywiołu łączącego człowieka z przyrodą. Inaczej, erotyka jest dla niego sferą przeżyć, które organizują całą – a więc i duchową – istotę człowieka, prowadzą go ku najwyższego rzędu doznaniom artystycznym. Miłość jest u Iwaszkiewicza stanem, który wyzwala poczucie piękna i dążenie do piękna. Budzi i konstytuuje świat wartości wewnętrznych. Iwaszkiewicz jest artystą bardzo żywo i głęboko reagującym na zmysłowy kształt świata, na jego cielesność, na barwy i wonie, a równocześnie jest subtelnym wyrazicielem duchowych stanów człowieka. Jako pisarz pozostał wierny swoim zainteresowaniom i swojej postawie bez mała siedemdziesiąt lat. Wierność ta zasługuje na podkreślenie, jeśli przypomnimy sobie, jak poważne zmiany, jak gwałtowne zwroty przeżyła w tym okresie literatura polska.

Jarosław Iwaszkiewicz swoją drogę twórczą rozpoczął jako poeta. Związany był z grupą „Skamandra”, gdzie wnosił swoje zainteresowania estetyczne, gust dla wartości i form klasycznych, upodobania do poezji refleksyjnej. Towarzyszyła temu równocześnie wrażliwość na zmysłową stronę istnienia, w postawie poety przejawiał się silny pierwiastek witalistyczny. Świat objawia się we wczesnych wierszach z dwu różnych stron: jako urzeczywistnienie piękna, ale zarazem jako przestrzeń dramatu, jakim jest życie w przyrodzie kuszące bujnością i bogactwem doznań. Pierwszy tomik poetycki – „Oktostychy” – wydaje w Warszawie w 1919 roku. Lata dwudzieste są dla pisarza okresem gwałtownej ekspansji twórczej. Ukazują się w tym czasie m.in.: „Zenobia Palmura” (1920), „Legendy i Demeter” (1921), „Hilary, syn buchaltera” i „Ucieczka do Bagdadu” (1923), „Księżyc wschodzi” i „Kasydy” (1925), „Kochankowie z Werony” (1929). Iwaszkiewicz uprawia więc poezję, a zarazem szuka innych form wyrazu literackiego, pisze opowiadania, powieści, sztuki sceniczne.

Następne dziesięciolecie upływa pod znakiem prozy. W 1932 powstają świetne opowiadania „Panny z Wilka” i „Brzezina”, w 1934 ukazuje się powieść historyczna o Henryku Sandomierskim „Czerwone tarcze”, w 1936 sztuka teatralna o Chopinie „Lato w Nohant”. Proza przejmuje stopniowo najważniejszą rolę w pisarstwie Iwaszkiewicza i jakkolwiek dalsze lata przyniosą nowe zbiory poezji i nowe sztuki teatralne – m.in. zbiory wierszy: „Powrót do Europy” (1931), „Lato 1932” (1933), „Plejady” – elegijny cykl powstały w czasie wojny, „Warkocz jesieni” (1954), „Ciemne ścieżki” (1957), „Jutro żniwa” (1963), „Krągły rok” (1967), „Xenie i elegie” (1970), „Śpiewnik włoski” (1974), „Mapa pogody” (1977); sztuki: „Maskarada” (1938); „Wesele pana Balzaka” (1959) – pozycję swoją w literaturze zawdzięcza pisarz przede wszystkim prozie, a zwłaszcza swoim mistrzowskim opowiadaniom, do których należą m.in.: „Panny z Wilka” i „Brzezina” (1932), „Młyn nad Utratą” (1936), „Słońce w kuchni” i „Anna Grazzi” (1938), „Stara cegielnia”, „Młyn nad Lutynią” i „Bitwa na równinie Sedgemoor” (1946), „Gody jesienne”, „Młyn nad Kamionną”, „Kwartet Mendelssohna” (1954), „Kościół w Skaryszewie” (1968), „Tatarak” (1960), „Kochankowie z Marony” (1961), „Ogrody” (1974). Treścią ich są przeżycia i perypetie, jakie przynosi każdy niejako los ludzki, stanowiące o istocie człowieczeństwa: miłość, śmierć, daremna tęsknota za przeszłością, pragnienie niezwykłości, poszukiwanie celu i sensu życia. Czasem autor daje bohaterom jakieś cechy nieprzeciętne, nawet niesamowite („Matka Joanna od Aniołów”, „Martwa pasieka”), na ogół jednak postaci Iwaszkiewicza są ludźmi skromnymi, życie ich mija wśród powszednich kłopotów – i w tej właśnie scenerii odnajduje autor treści o głębszym, filozoficznym znaczeniu. Obraz wojny jako siły niszczącej naturalną więź między ludźmi, niosącej pustkę moralną i nienawiść ukazują napisane w różnych latach utwory : „Bitwa na równinie Sedgemoor”, „Kościół w Skaryszewie”, „Wzlot”). W późniejszych latach pisarz wraca do opowiadań, w których wątek erotyczny staje się zawiązkiem rozprawy z losem, gdzie miłość ukazana jest jako żywioł niszczycielski, jako ujawnienie tragizmu naszego życia („Tatarak”, „Kochankowie z Marony”, „Opowiadania muzyczne” – 1971). Wiele razy pojawia się w opowiadaniach sceneria ukraińska (pisarz urodził się i wychował na Ukrainie), kojarzona często z motywami powstań polskich w XIX wieku („Heydenreich”, „Noc czerwcowa”, „Zarudzie”).

Wśród powieści Jarosława Iwaszkiewicza na uwagę zasługuje – poza wymienioną już, historyczną: „Czerwone tarcze” – również najbogatsza poznawczo „Sława i chwała” (1956-1962). Powieść przedstawia dzieje dwóch rodzin, Myszyńskich i Royskich, na przestrzeni lat 1914-1947. Losy postaci rysuje autor na szerokim tle historycznym, dzieje rozbicia i upadku rodzin ukazują zmierzch pewnej formacji socjologicznej, pewnej historycznie ukształtowanej więzi środowiskowej. Historia tych lat jest w powieści ukazana jako cykl przemian wywołanych przez wielkie katastrofy obu wojen światowych. Niszczycielska siła katastrof, rodząca nowe formy życia, zaciera ideowy czy polityczny sens wydarzeń, dla autora znaczenie ma przede wszystkim owa siła żywiołu dziejowego i jej wpływ na życie jednostek, grup i środowisk, na niszczenie dawnych i tworzenie się nowych więzi, a wreszcie – i to jest może dla pisarza najważniejsze – na odradzanie się potrzeb twórczych, wyobraźni, wrażliwości, nowych idei i wzorów piękna.

W końcowym okresie twórczości Iwaszkiewicz odnowił swoje zainteresowania kulturoznawcze, publikując tomy o podróżach po Polsce i Europie: „Petersburg” (1978), „Podróże do Włoch” (1979), „Podróże do Polski” (1979). Niezwykle żywo przyjęty został ostatni zbiór poetycki Iwaszkiewicza, stanowiący jakby próbę bilansu życia z perspektywy starości – „Mapa pogody” (1977).

Poza oryginalną twórczością Jarosław Iwaszkiewicz zajmował się przez całe życie pracą translatorską. Jego dorobek przekładowy obejmuje m.in. pisarzy francuskich: Rimbauda, Claudela, Gide'a, Giraudoux, rosyjskich: Tołstoja i Czechowa, duńskich: Andersena, Banga i Kierkegaarda, a także Szekspira.

Zobacz:
Kalendarz życia i twórczości Jarosława Iwaszkiewicza

Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku - wszystkie prawa zastrzeżone